1.001 loại phí

Nhiều năm gần đây, tình trạng lạm thu tiền trường đầu năm học xảy ra ở nhiều trường học, nhất là tại các đô thị như Hà Nội, TP. HCM... Thế nhưng, không chỉ đóng xong các khoản đầu năm học là xong, mà trong suốt năm: tiền mua sách, mua đồng phục theo quy định của nhà trường, mua quần áo thể dục, bảo hiểm tai nạn thân thể, mua ấn phẩm, đồ dùng học tập, rồi đến tiền Hội phụ huynh, quỹ trường, quỹ lớp, tiền vệ sinh… Các khoản đóng góp xây dựng tự nguyện từ phụ huynh học sinh với mức thấp nhất ở mỗi cấp tiểu học cơ sở (THCS) cũng từ 300-500.000 đồng. Tổng cộng khoản phí lên tới hơn 1 triệu đồng, đó là chưa kể các khoản "lót tay" nhờ vả chạy vào trường điểm, lớp chọn với mỗi phụ huynh ngay từ khi con vào lớp 1.

Những câu chuyện trên không phải là hiếm ở các đô thị lớn, và ngay cả ở những vùng ngoại ô, thậm chí nông thôn đang gây nên những bức xúc trong dư luận xã hội. Nhưng cha mẹ học sinh thường không dám lên tiếng hay phản đối vì ở vào thế "qua sông phải lụy đò", sợ ảnh hưởng đến thành tích học tập của con cái… Mặt khác, nhiều cấp quản lý giáo dục từ cơ sở vẫn "coi như không biết" chuyện này. Thậm chí những cấp quản lý này còn coi đây là "trường hợp" xã hội hoá giáo dục hay là chuyện "tự nguyện", có sự "đồng thuận" của cha mẹ học sinh. Nhiều vị còn tự hào coi đây là sự năng động, là thành tích của nhà trường biết tận dụng các nguồn lực trong xã hội và thực hiện "nhà nước và nhân dân cùng làm".

Điển hình như trường hợp báo chí đã nêu ra tại Trường tiểu học Phú Ninh, huyện Phú Xuyên (Hà Nội). Phụ huynh học sinh phải đóng cả các khoản "hao mòn đồ dùng", "vật kỷ niệm", quỹ "chăm sóc cây", tiền "bảo hiểm điện", các loại vở rèn chữ của phòng GD, vở rèn chữ của Hội Chữ thập đỏ, vở rèn chữ mẫu, chữ thẳng... Sau khi Sở GD-ĐT kiểm tra đã kết luận, trong số 23 khoản thu của trường chỉ có một khoản thu học 2 buổi/ngày là đúng quy định.

Đấy là chuyện ở cấp học cơ sở, còn ở trường mầm non… cũng vậy. Các trường dân lập hay tư nhân hoặc có mác quốc tế thường thu "một cục" ngay từ khi nhập học nhưng với mức thu nhập bình quân hiện nay thì ít gia đình có điều kiện để cho con theo học. Vậy thì đành "chạy" vào trường công với học phí thấp hơn, nhưng cũng là một cửa ải khó vượt qua. Học phí thấp, nên các trường công lại ngày càng sinh ra nhiều khoản thu lặt vặt "không trong danh mục". Ngoài các khoản thu chính thức như học phí, tiền ăn, còn có các khoản phụ thu khác như tiền điện, tiền ga, tiền xà phòng, tiền đồ chơi, tiền đánh máy photo chương trình và trang trí chủ điểm, tiền quà và hoa tặng các mẹ, các cô nhân các ngày lễ như Tết Dương lịch, Tết âm lịch, 8/3, tiền liên hoan sinh nhật, liên hoan cuối năm, tiền thưởng cuối năm, tiền tổ chức Noel, tiền Trung thu, Tết thiếu nhi 1/6, tiền đám cưới mẹ X, mẹ Y, tiền dự phòng, hiếu hỷ đột xuất và còn nhiều khoản thu khác.

Đi tìm hiểu cách thu các khoản trên, nhiều người mới biết "nó" thường được các phụ huynh "rỉ tai" nhau mà nộp như một luật bất thành văn. Lẽ tất nhiên, các khoản phải nộp trên không thể có giấy biên nhận, hóa đơn hay ký sổ thu bởi đó là "tự nguyện". Bà Vũ Thị Tân Trang, Trưởng phòng GD-ĐT quận Hà Đông (Hà Nội) khẳng định: "Thường hiệu trưởng nhà trường "xi nhan" thế nào, thì ban phụ huynh thu thế ấy. Thực tế ban phụ huynh chỉ là tiếng nói của hiệu trưởng. Nhưng khi có vấn đề lạm thu lạm chi, nhiều người kêu ca thì hiệu trưởng lại nói việc ấy do ban phụ huynh tự nguyện, đã thoả thuận, nhà trường không biết".

Nguồn gốc vấn đề

Câu chuyện trên là không mới và nhiều người đang đi tìm cách lý giải cho hiện tượng bức xúc này. Trước tiên là tình trạng quá tải của các trường công lập. Hiệu trưởng một trường Mầm non tại Hà Nội cho biết, trước mỗi kỳ khai giảng, nhà trường phải đau đầu trước số hồ sơ trái tuyến gấp hàng chục lần chỉ tiêu tuyển sinh. Bà tâm sự, nếu các trường mầm non công lập được tuyển học sinh trái tuyến trên địa bàn thành phố, số lượng hỗ sơ chắc phải lên đến vài trăm. Cũng có một thực tế là, các trường rất thích nhận học sinh trái tuyến từ những gia đình quyền thế hoặc có điều kiện kinh tế. Ngoài khoản lệ phí "chạy" trường, phụ huynh những em này rất "quan tâm" đến các thầy, cô giáo, sẵn sàng hào phóng đóng góp tiền ủng hộ nhà trường. Đây có thể được cho là căn nguyên của mọi vấn đề, chứ không chỉ là tâm lý sính trường lớp từ các bậc cha mẹ phụ huynh.

Còn các trường dân lập, tư thục hay có yếu tố quốc tế được ra đời theo tinh thần xã hội hóa của ngành giáo dục lại chưa phù hợp với nhu cầu xã hội. Thường, các trường có mác quốc tế có mức học phí "khủng" và được tính theo USD nên chỉ đáp ứng được số rất ít học sinh con các đại gia. Các trường dân lập còn lại thì "nhàng nhàng", chất lượng cơ sở vật chất lẫn chuyên môn giảng dạy được các bậc cha mẹ cho là không bằng trường quốc tế hoặc trường nhà nước. Vậy là có cuộc chạy đua vào trường công của các phụ huynh mỗi khi năm học đến. Cũng có thêm một thực tế là các trường công lập với nguồn kinh phí eo hẹp từ ngân sách và nguồn thu từ học phí rất khó có thể cải thiện được cơ sở vật chất và tinh thần cho trường và cho chính các giáo viên. Vì vậy, các khoản thu "ngoài sổ sách" trên đã phần nào "giải quyết bớt khó khăn cho nhà trường" như lời tâm sự của một vị hiệu trưởng trường phổ thông cơ sở tiết lộ. Thậm chí đại diện một trường phổ thông ở thành phố Đà Nẵng còn cho biết, nhà trường biết thu phí gửi xe trong trường học là sai, tuy nhiên không thu phí sẽ gây khó trong việc bảo vệ tài sản của học sinh.

Đã thế, để tranh thủ cảm tình của thầy, cô chủ nhiệm và nhà trường, có không ít vị đại diện cha mẹ học sinh còn đưa ra các khoản đóng góp vô lý. Tất nhiên là có vị hiệu trưởng nhà trường biết nhưng vì nhiều lý do nên khuyến khích. Các khoản thu cứ thế bùng phát và trở thành nạn… lạm thu. Giáo sư Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ GD-ĐT, Chủ tịch Hội Cựu giáo chức Việt Nam từng công nhận: Tôi biết có trường tiểu học cơ sở mà cha mẹ học sinh phải đóng góp tới 32 khoản, kể cả mua cái chổi trực nhật lớp!

Trái quy định bởi đồng thuận?

Theo quy định của Nhà nước, học phí ở trường công lập ở bậc mầm non, phổ thông là do HĐND địa phương quyết định trên cơ sở khung học phí của Nhà nước. Còn học phí của các trường tư thục do trường tự quyết định. Trong nhà trường không có khoản thu ngoài học phí và lệ phí. Nhưng hiện nay các trường ngoài công lập đang đề ra rất nhiều khoản thu, trong đó chủ yếu là thu hộ như: Bảo hiểm, giao thông, cây xanh, thậm chí cả học phí học tiếng Anh ở các trung tâm ngoài. Nếu địa phương không quy định mà nhà trường vẫn thu là sai. Và đặc biệt, nếu thu qua Ban phụ huynh lại càng sai.

Theo Chương VI Luật Giáo dục được Quốc hội thông qua năm 2005, điều 93 quy định: Nhà trường có trách nhiệm chủ động phối hợp với gia đình và xã hội để thực hiện mục tiêu nguyên lí giáo dục. Theo điều khoản này, nhà trường mà đại diện cao nhất là hiệu trưởng phải chủ động phối hợp với gia đình chứ không phải ban đại diện cha mẹ học sinh muốn làm gì thì làm. Như thế nếu hiệu trưởng cho rằng, lạm thu là do Ban phụ huynh học sinh chủ trương, hiệu trưởng không biết, có nghĩa là ông hiệu trưởng đó không hiểu Luật Giáo dục 2005, hoặc hiểu luật mà vẫn vi phạm luật. Đấy là chưa kể đến các cấp quản lý trong nhà trường cũng phải hiểu quyền chủ động của mình, chủ động trong việc phối hợp với gia đình - xã hội để thực hiện các nhiệm vụ nếu không cũng là thực hiện sai luật.

"Thu không đúng phải trả lại"

Đây là lời khẳng định của ông Nguyễn Văn Ngữ, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ GD&ĐT tại buổi họp báo do Bộ này tổ chức ngày 28/9, tại Hà Nội. Ông Ngữ cho biết, vấn đề thu, chi học phí là một trong "3 công khai" được Bộ GD&ĐT chú trọng triển khai thực hiện trong năm học 2009-2010 và mới chỉ bắt đầu từ ngày 7/5/2009 nên việc kiểm tra, quản lý các trường vẫn chưa được sát sao. Tuy vậy, vẫn có rất nhiều Sở GD&ĐT ở các địa phương thực hiện tốt việc công khai thu, chi tài chính. Sở GD&ĐT Hà Nội, Sở GD&ĐT Nghệ An đã tổ chức kiểm tra, thanh tra những trường mà dư luận đã phản ánh. "Các Sở này đã làm rất quyết liệt. Trường nào thu những khoản không có trong quy định đều phải trả lại cho học sinh", ông Ngữ thông tin thêm.

Tuy nhiên, để xử lý triệt để việc lạm thu ở các trường bậc phổ thông, ngay trong tháng 10 này, Bộ sẽ thành lập đoàn kiểm tra nhằm tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra về việc công khai thu học phí của các địa phương. Đấy là những nỗ lực của các cấp quản lý ngành giáo dục. Vấn đề chống lạm thu có lẽ còn phải có sự đồng thuận của cấp quản lý tại các trường. Không thể có lạm thu nếu hiệu trưởng là người công tâm. Quyết định thu tiền vì mục đích gì, chi ra sao, mức thu thế nào... cho hợp lý trong phạm vi trường phụ thuộc vào người lãnh đạo cao nhất của trường, trong lớp là giáo viên chủ nhiệm.

Thêm một nhân sự có vai trò quan trọng trong việc kiềm chế lạm thu là trưởng ban đại diện phụ huynh học sinh ở trường, lớp. Ngoài lòng nhiệt tình, họ còn phải là người có quan điểm phối hợp giáo dục đúng đắn. Cũng có nhiều lớp, việc cử người làm công việc "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng" này phụ thuộc vào sự nhiệt tình của phụ huynh, ít tìm hiểu xem quan điểm giáo dục, hoàn cảnh kinh tế nên có tình trạng ban đại diện quyết định các khoản thu cao so với thu nhập của số đông và vô hình trung gây khó khăn cho những gia đình nghèo.

Tuy nhiên, tựu trung lại, dư luận xã hội đang mong chờ các cấp quản lý ngành giáo dục với vai trò của mình, ngoài việc ban hành các quy định, việc kiểm tra, thanh tra sẽ tiến hành xử lý nghiêm những trường hợp lạm thu để chấn chỉnh lại hoạt động thu chi của các trường, tạo dựng hình ảnh đẹp cho ngành giáo dục và thực hiện đúng tinh thần giáo dục bậc cơ sở được phổ cập ở nước ta.

Viết Chung

Ý kiến: Nguyễn Hữu Độ, Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội Thực tế hiện nay ở các trường học, ban đại diện cha mẹ học sinh đã đứng ra thu các khoản được coi là “tự nguyện”, có “thoả thuận” trong đó nhiều khoản vô lý, gây bức xúc... Thế nên các khoản thu tự nguyện do ban đại diện cha mẹ học sinh thu cần trên cơ sở hợp lý. Đặc biệt, cần tuyên truyền, giải thích cho cha mẹ học sinh hiểu và không ép buộc ai cũng phải nộp. Sở GD-ĐT Hà Nội cũng đã ra quy định, phải thu các khoản đúng quy định, nếu thu sai phải trả lại Vũ Thị Tân Trang, Trưởng phòng GD&ĐT quận Hà Đông (Hà Nội) Thường thì hiệu trưởng nhà trường “xi nhan” thế nào, thì ban phụ huynh thu thế ấy. Thực tế ban phụ huynh chỉ là tiếng nói của hiệu trưởng. Nhưng khi có vấn đề lạm thu lạm chi, nhiều người kêu ca thì hiệu trưởng lại nói việc ấy do ban phụ huynh tự nguyện, đã thoả thuận, nhà trường không biết. Tạ Quang Huy, Phụ huynh học sinh trường Tiểu học Nam Thành Công (Hà Nội) Nếu đã là khoản thu tự nguyện, phụ huynh không đóng cũng không sao, có việc gì đâu. Nếu người nào không đóng tiền tự nguyện mà bị thầy cô trù úm, tôi nghĩ nên đưa sự việc lên phản ánh với Phòng Giáo dục của Quận. Nguyễn Văn Ngữ, Vụ trưởng Vụ KHTC (Bộ GD&ĐT) Học phí ở trường công lập ở bậc mầm non, phổ thông là do HĐND địa phương quyết định trên cơ sở khung học phí của Nhà nước. Còn học phí của các trường tư thục do trường tự quyết định. Nhưng hiện nay các trường ngoài công lập đang đề ra rất nhiều khoản thu, trong đó chủ yếu là thu hộ như: Bảo hiểm, giao thông, cây xanh... Nếu địa phương không quy định mà nhà trường vẫn thu là sai. Và đặc biệt, nếu thu qua Ban phụ huynh lại càng sai và phải trả lại. Trần Thị Chuyên, Giáo viên trường PTCS Lập Thạch (Vĩnh Phúc) Các phụ huynh nên lập quỹ giúp đỡ gia đình các em có hoàn cảnh khó khăn trong trường. Còn việc Hội phụ huynh học sinh thu tiền để gây quỹ chăm sóc giáo viên tôi nghĩ không lên làm. Nếu giáo viên ốm đã có công đoàn nhà trường thăm hỏi. Trần Mai Hương, Du học sinh ở Anh Theo tôi biết, các trường học ở Anh, ngoài tiền học phí chính thức ra, không có khoản thu hay đóng góp “tự nguyện” nào khác. P.V