Kiến trúc cũng tựa như con người, có khai sinh, có chân dung và có cuộc đời. Người ta ngắm nó từ lúc còn là bản vẽ. Người ta khắt khe với nhau từng phân tấc về độ nhô, độ lùi của nó. Ở các hội nghị bàn về kiến trúc, người ta rao giảng cho nhau về cái đẹp, về sự hợp lý với khí hậu, kể cả những vấn đề về phong thủy và văn hóa dân tộc. Tốn kém và mất công lắm nó mới được phê duyệt. Ấy thế mà chỉ sau vài tháng, bao nhiêu sự khắt khe của những người tác thành nên công trình kiến trúc ấy đã chẳng còn ý nghĩa. Trên bộ mặt của nó, người ta tùy tiện treo biển hiệu quảng cáo. Có ngôi nhà đội trên đầu nó cả chục cái két nước bằng Inox cũng để quảng cáo. Toàn cảnh đường phố có vẻ rất dân chủ, phóng túng và dễ dãi. Chẳng ai biết đâu là bộ mặt thật, bộ mặt giả của kiến trúc ngôi nhà.

Những không gian dị biệt

Chỉ cần nhìn thoáng qua, người ta đã thấy bộ mặt kiến trúc đường phố Việt Nam lộn xộn, sắp xếp thiếu trật tự, thiếu sự hài hoà, việc sử dụng đất đô thị tùy tiện...

Tại Hội nghị triển khai công tác năm 2006 của ngành xây dựng, Phó Thủ tướng Vũ Khoan nhận xét: "Từ trên máy bay nhìn xuống, tôi có cảm tưởng như ông trời vô tình ném xuống một nắm đá vụn và đống đất đá ấy trở thành Hà Nội của chúng ta". Còn KTS Nguyễn Ngọc Dũng thì miêu tả: "Từ máy bay nhìn xuống, TP. HCM là hình ảnh của một đống hộp quẹt nằm lung tung không theo đường lối rõ ràng".

Thực ra, không cần nhìn từ trên cao, người ta đã có thể nhận thấy nhiều điểm "không giống ai" trong bộ mặt kiến trúc của hai thành phố lớn này. Ở khắp các đường phố của TP. HCM, ta đều bắt gặt trên đó cuộc "diễu binh" của đủ loại phong cách kiến trúc của thế giới. Từ kiểu bố cục Phục hưng mực thước, đến Cổ điển Pháp uy nghi, hoặc phong cách Art-Nouveau các kiểu cột, lan can ban công, cầu thang và chi tiết kiến trúc bằng gang và sắt được uốn cong như phô diễn sự giàu có của chủ nhân…

Ở Hà Nội nhan nhản những căn nhà siêu mỏng, siêu méo! Ở những chỗ quẹo, ngã rẽ thường có những ngôi nhà hình tam giác, hình tứ giác không đều nhau, hình cái nêm hoặc một hình thù kỳ dị nào đó chưa được đặt tên. Thảm hại nhất ở những đường phố mới mở. Mỗi ngôi nhà là một cá thể độc lập. Màu mè sơn quét chẳng ai giống ai, cái nâu, cái vàng, cái xanh, cái đỏ... miễn là tuân thủ nguyên tắc: khác màu nhà bên cạnh!

Cái gọi là "tum" và ban công cũng được sáng tạo theo cách gợi nhớ tới... vườn treo Babylon. Thậm chí, kiến trúc công trình còn pha tạp, nặng về hình thức, chắp vá, hơn nữa một số công trình xây dựng đang phá vỡ cảnh quan thiên nhiên, xem nhẹ văn hoá thẩm mỹ đô thị, bắt chước kiến trúc ngoại lai. Chẳng hạn, khu Mỹ Đình với "tháp đôi" lổn nhổn mái Mansard (từ thế kỷ 16, 17 ở châu Âu); Với mỹ từ "điểm nhấn cửa ngõ không gian Thủ đô", khu The Manor có bố cục xa lạ chẳng kể gì đến khí hậu; Khu Ciputra nghênh ngang hàng chục chú ngựa tung vó với đường nét kiến trúc cóp nhặt.

Ngoài các yếu tố thẩm mỹ trong thiết kế công trình, theo KTS Vũ Anh Tú, Khoa Quy hoạch, Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội, kiến trúc cảnh quan đường phố còn bị phá vỡ bởi nhiều yếu tố, trong đó có việc bố trí hệ thống dây điện, điện thoại... nhằng nhịt như mạng nhện, làm cho bộ mặt đường phố trở nên rối ren hơn.

Hiện đại hay... hại điện

Tả diện mạo kiến trúc của những đường phố mới hiện nay, nhiều người đã phải dùng tới cụm từ "lẩu thập cẩm". Theo KTS Võ Thành Lân, nguyên nhân là do ai cũng muốn có kiến trúc hiện đại. Nhưng khi hỏi thế nào là hiện đại thì thường nhận được câu trả lời: "Tùy các anh, miễn sao cứ hiện đại cho tôi là được...!?".

KTS Võ Thành Lân cho biết các "thượng đế" nhìn chung đều quan niệm kiến trúc hiện đại là loại kiến trúc chưa từng có tại Việt Nam, hoặc là những khuôn mẫu mà họ đã nhìn thấy đâu đó trong sách báo - đó là loại kiến trúc sử dụng nhiều nhôm, kính và các vật liệu ngoại nhập. Nói riết thành quen, hiện đại là khác hôm qua, hiện đại là nhập khẩu!!! Và thực tế, nhiều người có tiền thích xây những thứ... khác người.

Thực ra, hiện đại đâu chỉ là bê tông, kính, thép, nhà chọc trời... mà còn là cách xử sự với thiên nhiên, với cái truyền thống, là tổ chức không gian sống và vẻ mỹ quan theo khuynh hướng tự nhiên và phong cách văn hóa riêng biệt của cộng đồng cư dân sở tại. Những cái đó tạo nên sự khác biệt. Brugge (Bỉ) khác Lille (Pháp), tuy cả hai đều thơ mộng. Những nơi này đều có cái ta cho là giống nhau - sự hiện đại, nhưng nó có rất nhiều khác biệt được tạo ra bởi những cái có từ lâu đời mà những trào lưu mới trong kiến trúc và quy hoạch đô thị không động chạm đến.

Ví dụ, London vẫn bảo tồn tháp đồng hồ Big Ben, cung điện Buckingham, chiếc xe buýt hai tầng hiện đại mà cũng rất cổ xưa; taxi đồng loạt sơn màu đen, kiểu dáng không thay đổi từ khi nó xuất hiện đến bây giờ; tượng đài, cột điện cho tới biển báo giao thông cũng đều sơn màu đen… Tất cả đều là những hình ảnh được lưu giữ qua năm tháng. Nếu không có những thứ dường như cũ kỹ này, liệu những tòa cao ốc cực kỳ hiện đại có làm cho London nổi tiếng như bây giờ?

Hay như Singapore, ai bảo là thành phố này không hiện đại? Tuy nhiên, khách du lịch say sưa khám phá đất nước này không phải vì những kiến trúc cao tầng mà là khu phố Tàu (China town) với những dãy phố lầu được sơn màu rực rỡ, khác hẳn và thú vị hơn nhiều những khu phố Tàu ở London, Paris, Malacca; là khu phố của người Malaysia (khu Geylang) có phần hơi nghèo nàn cũ kỹ- một tương phản với vẻ xa hoa, lộng lẫy và vô cùng hiện đại của khu trung tâm giải trí và thương mại nằm bên bờ vịnh Marin... Thực ra, người Singapore biết gìn giữ và phát huy vẻ đẹp của quá khứ, làm nó tươi mới trong đời sống đương đại, làm mềm mại vẻ đơn điệu của các tòa cao ốc và quan trọng là tạo được sự hòa nhập với hiện tại.

Cần nhạc trưởng và quy hoạch chi tiết

Người ta thường ví kiến trúc đô thị như dàn nhạc giao hưởng, nhạc công với nhạc cụ khác nhau cùng hoà tấu. KTS trưởng cũng như một nhạc trưởng trong dàn nhạc. Phó Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội Nguyễn Văn Hải đã thẳng thắn nói rằng quản lý kiến trúc đường phố hiện nay của ta thiếu vai trò của KTS trưởng và thiếu quy hoạch kiến trúc cảnh quan đường phố chi tiết.

Ở nhiều nước, sau khi hoàn thành đồ án quy hoạch và các quy định về kiến trúc đường phố ở một khu vực nào đó, người ta sẽ giao cho KTS trưởng tập trung quản lý việc thực hiện. Vị KTS này sẽ phải quan tâm đến kiến trúc của từng ngôi nhà và tổng thể dãy phố… đúng quy định và hài hòa với cảnh quan thiên nhiên. Trường hợp điển hình nhất là vị KTS người Pháp Haussmann, trong khoảng 15 năm (1853-1868), ông đã biến Paris từ một đô thành Trung cổ xấu xí thành một thủ đô hiện đại, lộng lẫy.

Còn Amsterdam là một thành phố thật lạ lùng về quy hoạch cũng như cảnh quan. Bốn mặt là sông nước, nhưng nhờ có luật quy hoạch, thành phố vẫn đẹp và hài hòa. Thành phố mở rộng về phía Nam và Đông bằng các kiến trúc hiện đại, nhưng vẫn giữ được đặc trưng chung của một thành phố cổ kính...

Tại Mỹ và phương Tây, kiến trúc cảnh quan đường phố đẹp và hài hòa về tổng thể là do họ có luật lệ quy định khắt khe về cách thức quảng cáo cũng như xây dựng nhà cửa theo quy hoạch kiến trúc. Hơn nữa, bản thân mỗi người dân biết trân trọng làm đẹp cho ngôi nhà của mình, tức là làm tăng giá trị văn hóa của cả tuyến phố đó.

Ở Việt Nam, KTS Võ Thành Lân cho rằng tình trạng kiến trúc đường phố lộn xộn, manh mún là do lỗi trong quy hoạch và quản lý. Nếu không quy hoạch theo kiểu phân lô, không cấp phép để dân xây nhà vô tội vạ... thì không có tình trạng này. Ông Lân cũng đưa ra một ví dụ ở Trung Quốc, nếu một cá nhân có tiền muốn xây nhà riêng rất khó khăn, nhưng nếu một cộng đồng cùng nhau tham gia xây một khu chung cư 10 tầng, 20 tầng, Nhà nước sẵn sàng ủng hộ.

Theo khái niệm về hình ảnh đô thị của Kevinlynch thì từ khu vực tới điểm nhấn trong không gian đô thị Hà Nội đều thấy bóng dáng hình ảnh của kiến trúc tự xây (chiếm khoảng 60%). Rất nhiều người nước ngoài có chuyên môn khi đến Hà Nội đã ngỡ ngàng trước hình ảnh này và lầm tưởng Hà Nội là thành phố không có quy hoạch!

Đối với những không gian dị biệt tồn tại từ lâu, cách xử trí của các đô thị trên thế giới có hai xu hướng, một là phá bỏ hoàn toàn, hai là tái hoà nhập vào đô thị với sự đồng lòng tích cực của cộng đồng địa phương. Nếu như "Thành phố bóng tối" của Hong Kong được dỡ bỏ theo xu hướng thứ nhất thì khu dân cư Christiania ở Copenhagen (Đan Mạch) lại theo xu hướng thứ hai.

Theo KTS Lân, để gắn liền kiến trúc với việc quảng cáo, ta có thể tham khảo mô hình của các nước như thiết kế nhà hàng có con cá lớn ở trên nóc, quán cà phê có hình chiếc cốc, quán ăn mang phong cách miền Tây nước Mỹ với dáng nhà xiêu vẹo, toà nhà kinh doanh túi xách da có hình dáng túi xách, hay đơn giản hơn là hàng chữ, biểu tượng điêu khắc gắn liền trên công trình... Cách làm này sẽ dễ hơn cho các nhà quản lý bởi khi duyệt phương án kiến trúc, họ sẽ duyệt luôn cả hình thức quảng cáo xét trên các khía cạnh tác động đến kiến trúc đường phố, khắc phục nhược điểm hiện nay là để cho các cơ quan văn hoá thông tin cấp duyệt quảng cáo trong khi bản thân họ không có các kiến thức cần thiết về lĩnh vực này.

Hạnh Thúy

Ngổn ngang “mặt tiền” Trong chiến lược nhằm xây dựng Thủ đô văn minh hiện đại, các giải pháp tích cực về mỹ quan cho mặt tiền các con đường, ngõ phố Hà Nội hiện vướng vào không ít bất cập... Thành phố sẽ không còn dây? Từ nhiều năm nay, việc giải quyết vấn nạn “mạng nhện” giăng vô tội vạ trên đường phố đã được UBND TP. Hà Nội rất quan tâm và việc hạ ngầm tất cả các tuyến cáp, đường dây điện ở Hà Nội trước năm 2010 cũng đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định trong Nghị định chi tiết một số điều về pháp lệnh Thủ đô. Tuy nhiên, thực tế, hệ thống dây cáp điện, cáp viễn thông trong các quận nội thành cũ đang được ngầm hóa lại chưa có triển vọng như mong muốn. Nếu các nước phát triển thường xây hạ tầng ngầm trong lòng đất trước, rồi mới xây dựng nhà ở, khu dân cư và các công trình kiến trúc, thì Việt Nam lại làm ngược lại. Hầu hết đường dây hạ ngầm đều nằm ở khu vực trung tâm, mật độ giao thông lớn, nhiều cửa hàng kinh doanh sầm uất nên ảnh hưởng trục tiếp đến sinh hoạt hàng ngày của người dân. Ngoài ra, hệ thống ngầm của Hà Nội cũng rất phức tạp, không kém gì trên không với cống thoát nước, ống nước, dây điện... Mạnh ai nấy làm Rất nhiều khu phố Hà Nội càng trở nên ngột ngạt bởi với những ngôi nhà mọc lên lấp đầy mọi khoảng trống, dường như không còn chỗ cho cây xanh, cho vui chơi và cho ánh sáng. Bất chấp mọi nguy hiểm, nhiều ban công nhà còn vươn ra đường dây điện cao thế để lấn chiếm thêm được chút ít không gian. Điều đáng nghĩ là nhà nước đã giao quyền sử dụng đất cho người dân, đồng nghĩa với việc giao quyền cho họ được tự thiết kế, tự xây với kiểu kiến trúc theo ý muốn trên hàng nghìn miếng đất khác nhau. Và rồi chúng ta lại hy vọng vào một quy chế nghiêm ngặt nào đó khiến tất cả họ tuân thủ và tạo nên sự tương đồng trong thiết kế xây dựng? Đúng ra, sự thống nhất về kiến trúc đô thị không phải là cái mà tất cả người dân đều cần. Phần lớn họ chỉ quan tâm đến ngôi nhà của mình, nếu khác biệt nổi trội được lại càng tốt. Có lẽ, việc thay đổi cách đầu tư xây dựng cần phải được giải quyết ở tầm vĩ mô liên quan đến chế tài pháp, trong đó có pháp lệnh về nhà ở và quyền sử dụng đất... Nếu không thay đổi được tư duy này thì chúng ta sẽ phải chấp nhận mãi dòng kiến trúc tự xây nham nhở, lộn xộn như hiện nay. Tứ Minh

Bài cùng chủ đề:

Kinh nghiệm nước ngoài