Những thành công

Thành công lớn nhất mà vị Tổng thống thứ 44 của lịch sử nước Mỹ đã làm được là chỉ trong một thời gian hết sức ngắn ngủi ông đã thay đổi được đáng kể hình ảnh nước Mỹ trong con mắt cộng đồng quốc tế. Chính sách cứng rắn, mang nặng tính đơn phương của chính quyền tiền nhiệm khiến cho ngay cả các đồng minh của nước Mỹ cũng trở nên e dè, thậm chí khó chịu và hậu quả là chính nước Mỹ bị rơi vào thế bất lợi. Bắt đầu từ tuyên bố tại Cairo tháng 3/2009 đến những chuyến công du gặp gỡ từ những đồng minh NATO đến những đối tác quan trọng như Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ và những khu vực nóng bỏng như Iraq, Tổng thống Obama đã cho thấy một chính sách thay đổi nhiều so với người tiền nhiệm, một chính sách cởi mở, thân thiện và sẵn sàng đối thoại.

Những hoạt động ngoại giao liên tục của Chính quyền Obama đã góp phần quan trọng cải thiện bầu không khí quốc tế căng thẳng trước đó. Ghi nhận những đóng góp của ông, đồng thời mong muốn ông sẽ có những nỗ lực tiếp theo trong thời gian tới để có thể tạo ra sự thanh bình cho cộng đồng, Ủy ban giải thưởng Nobel vì hòa bình đã quyết định trao giải năm 2009 cho Obama (ông đã vượt lên hơn 200 ứng viên, một con số ứng viên kỷ lục).

Thành công tiếp theo của Obama phải kể tới việc ông đã cải thiện được quan hệ với một loạt các nước lớn, đặc biệt là với Nga và Trung Quốc. Quan hệ Nga – Mỹ đã xấu đi rất nhiều trong giai đoạn Bush-Putin. Quyết định dừng kế hoạch triển khai lá chắn tên lửa tại Séc và Ba Lan có thể là một nhân nhượng quan trọng đầy dũng cảm của chính quyền Obama nhưng đổi lại ông đã phần nào tạo dựng được lòng tin từ phía người đồng cấp Medvedev. Đây cũng là tiền đề vô cùng quan trọng để hai bên bước vào đàm phán về một hiệp định START mới. Đồng thời, sự ủng hộ của Nga cũng sẽ giúp ích rất nhiều cho Obama trong việc đạt được những giải pháp đối với vấn đề hạt nhân của Iran và CHDCND Triều Tiên.

Tuyên bố “ủng hộ sự vươn lên của Trung Quốc” của Tổng thống cũng là một nước cờ ngoại giao khôn khéo. Nó không những giúp làm giảm bớt sự nghi ngại của các nhà lãnh đạo Trung Quốc về tuyên bố “coi Trung Quốc là đối thủ chiến lược” trước đó của Bush, đồng thời như một lời “động viên khôn khéo” thúc đẩy Trung Quốc phải có trách nhiệm hơn nữa trong các công việc quốc tế, trước hết là việc tham gia giải quyết khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Vô hình chung, Trung Quốc sẽ phải chi ra nhiều hơn để xứng tầm với vai trò mới. Như vậy, trong quan hệ với các nước lớn, Tổng thống Obama đã bước đầu tạo dựng được một nền tảng hợp tác theo hướng tiếp cận mới, đó là chia sẻ trách nhiệm thực sự trong các vấn đề quốc tế.

Tổng thống Obama cũng phần nào tạo được uy tín trong các vấn đề quốc nội. Tuy thời gian vừa qua là chưa đủ, nhưng ông đã và đang từng bước vực dậy được nền kinh tế Mỹ sau thời gian lâm vào khủng hoảng. Chỉ trong vòng 10 tháng cầm quyền, chính quyền Obama đã khôi phục lại được 1,6 triệu việc làm. Nhiều đánh giá lạc quan của các nhà kinh tế cho rằng, kinh tế Mỹ sẽ bắt đầu phục hồi vào cuối năm nay. Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thành công này là do sự quyết đoán của ông Obama, đặc biệt trong việc bổ nhiệm, sử dụng người, như trong trường hợp với Chủ tịch FED ông Ben Bernanke. Việc Thượng viện vừa thông qua kế hoạch cải cách y tế, một vấn đề mà cựu tổng thống B.Clinton đã thất bại năm 1993, cho thấy Obama đã đạt được sự tín nhiệm nhất định. Nhìn chung, ông Obama đã làm được một khối lượng công việc mà nhiều tổng thống trước đó phải mất 1, thậm chí cả 2 nhiệm kỳ mới đạt được.

Những vướng mắc

Một trong những điều tệ hại, thường được ví như căn bệnh mãn tính của các tổng thống tiền nhiệm đó là sự sai lệch giữa những lời hứa trước bầu cử và những việc làm sau khi đắc cử. Tổng thống Oabama cũng chịu nhiều chỉ trích, thậm chí vì thế mà chỉ số uy tín của ông còn bị sụt giảm dưới 50%, vì những lời hứa chưa thành hiện thực. Người dân Mỹ trông đợi chính quyền mới sẽ tạo ra nhiều việc làm hơn thế (điều này cũng dễ hiểu trong bối cảnh nạn thất nghiệp tăng hơn 10%). Việc chính quyền Obama đã sử dụng phần lớn gói kích cầu 787 tỷ USD vào việc cứu trợ các ngân hàng lớn cho thấy mức độ ổn định trở lại của hệ thống tài chính là chưa cao. Hơn thế, đây cũng chỉ là những biện pháp có tính chất “chữa cháy”, chính phủ chưa cho thấy một đường hướng rõ ràng giúp kinh tế Mỹ vượt ra khỏi nguy cơ tái khủng hoảng. Người dân Mỹ vẫn ngóng đợi một “New Deal” (chính sách mà Tổng thống Roosevelt đưa ra vào những năm 1930 đã giúp nước Mỹ thoát khỏi Đại khủng hoảng) của chính quyền Obama.

Vụ để sổng tên không tặc vừa qua khiến Tổng thống Obama phải triệu tập một cuộc họp khẩn cấp liên quan tới 14 cơ quan tình báo an ninh cho thấy nước Mỹ vẫn trong tình trạng bất an thế nào. Dường như việc tập trung khắc phục khủng hoảng kinh tế đã làm chính quyền Obama không có được sự tập trung cần thiết trong lĩnh vực an ninh. Rất có thể, cũng như người tiền nhiệm Bush, chính quyền Obama thực sự chưa tìm ra được một giải pháp nào hữu hiệu hơn trong việc ngăn chặn những vụ tấn công khủng bố vào chính nước Mỹ. Vụ việc này cũng sẽ có những tác động xấu không nhỏ tới cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới ở Hạ viện.

Chính quyền Obama cũng đang tỏ ra khá lúng túng trong việc tìm kiếm một giải pháp thích hợp cho Vùng Vịnh. Ông vừa khẳng định sẽ thực hiện đúng cam kết là sẽ rút quân đội Mỹ ra khỏi Iraq trước năm 2012 nhưng đồng thời lại điều thêm 30.000 quân đến Afghanistan. Không biết Tổng thống Obama sẽ xoay trở thế nào trên chiến trường chống Al Queada khi mới đây lại xuất hiện thêm những khu vực nóng khác là Yemen và Somali.

Trên thực tế, những tuyên bố kêu gọi đối thoại của Tổng thống Obama chưa thuyết phục được chính phủ Iran hay CHDCND Triều Tiên ngồi vào bàn đàm phán. Việc tiếp tục chính sách “cây gậy và củ cà rốt” của chính quyền Obama đối với các nước này vô hình chung lại càng tăng thêm sự nghi ngờ về những mục đích thực sự của Mỹ. Những tuyên bố kêu gọi đối thoại chung chung mà không đưa ra được một lộ trình cụ thể rõ ràng khiến ngay cả đồng minh thân cận Israel cũng không hài lòng. Tiến trình hòa bình Trung Đông vốn đã đầy cam go, phức tạp do đó để có được bước đột phá cần những hoạt động cụ thể hơn của Tổng thống Obama.

Một trong những bế tắc nhất của chính quyền Obama trong một năm vừa qua chính là việc tháo gỡ những bế tắc trong thương mại. Để khắc phục khủng hoảng kinh tế, chính quyền Obama đã phải dựa vào sự giúp đỡ, chia sẻ của cộng đồng quốc tế, trước hết là các nền kinh tế phát triển, đặc biệt là Trung Quốc. Tuy nhiên, song hành với những hoạt động này, Mỹ lại đang tăng cường các chính sách bảo hộ mậu dịch. Điều này chỉ có thể giải thích rằng, chính quyền Obama vẫn đang loay hoay trong việc giải quyết các vấn đề thâm hụt cán cân thương mại, nợ nước ngoài và đảm bảo công ăn việc làm cho người dân Mỹ.

Thời gian tới, Chính quyền Obama có quá nhiều vấn đề phải tháo gỡ. Trước hết là đảm bảo tạo thêm công ăn việc làm nhằm hạ bớt chỉ số thất nghiệp cho người dân Mỹ. Tổng thống Obama chắc chắn sẽ phải có những cải cách trong công tác bảo đảm an ninh cho công dân Mỹ, trước hết là đối với an ninh nội địa. Đối với các vấn đề quốc tế, Tổng thống Obama sẽ phải nỗ lực hơn nữa để đáp ứng sự kỳ vọng của cộng đồng quốc tế khi trao cho ông giải thưởng Nobel vì hòa bình. Cũng vậy, những vấn đề hạt nhân của Iran và CHDCND Triều Tiên cũng cần phải tìm ra giải đáp cụ thể trong thời gian tới. Trong khi đó, tháo gỡ các vấn đề tại Trung Đông cũng sẽ là một thách thức không nhỏ đối với Obama. Song, khó khăn hơn cả đối với chính quyền Obama là tạo dựng được một sự ổn định trong các mối quan hệ quốc tế nhằm chứng minh cho cộng đồng quốc tế thấy một nước Mỹ thực sự có thiện chí “thay đổi”.

TS. Đỗ Sơn Hải
Học viện Ngoại giao