Quan hệ giữa nước lớn cải thiện

Hội nghị Copenhaghen về biến đổi khí hậu diễn ra tháng 12/2009 là một dấu hiệu cho thấy trật tự thế giới mới đang được thiết lập. Hội nghị trước hết đánh dấu sự thất bại về năng lực quản lý của LHQ, vốn được coi là biểu tượng của chủ nghĩa đa phương được duy trì từ Thế chiến II. Tiếng nói của EU không nhiều trọng lượng như các thành viên khối này kỳ vọng. 193 nước tham gia hội nghị chỉ đạt được một thỏa thuận tối thiểu. Dù vậy, có thể thấy mối quan hệ của các nước lớn được cải thiện trong năm 2009 báo hiệu những triển vọng hợp tác tốt hơn trong năm 2010 dù những bất động giữa các ông lớn này không hề giảm.

Dự đoán về triển vọng phát triển của các cường quốc trong năm 2010, báo Le Monde cho rằng Mỹ và Trung Quốc sẽ là những quốc gia mà cả thế giới phải xoay chuyển theo nó trong năm 2010. Cho đến nay, Mỹ và Trung Quốc là hai nước có tầm ảnh hưởng chính trị quan trọng nhất. Cùng với việc Bắc Kinh công bố dự báo tăng trưởng GDP của nước này vào năm 2010 sẽ là 9,5%, có nhiều dự đoán cho rằng trong năm tới, Trung Quốc sẽ thay thế Nhật Bản, trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Mối quan hệ Trung - Mỹ là chìa khóa để định hình vận mệnh của thế giới không chỉ trong năm tới hoặc thập kỷ tới, mà trong cả thế kỷ 21. Tuy nhiên, giống như phần lớn các mối quan hệ, đây không phải là việc dễ dàng. Áp lực buộc Trung Quốc tăng giá đồng Nhân dân tệ (NDT) sẽ tăng mạnh trong năm 2010, khi cơn bão suy thoái kinh tế tan đi. Tuy nhiên, do không muốn làm tổn hại tới tăng trưởng kinh tế nếu tăng giá đồng NDT quá nhanh, Bắc Kinh không dễ làm theo những gì Mỹ hoặc nước khác đề nghị. Trong khi đó, Mỹ coi đồng NDT yếu là chính sách bảo hộ của Trung Quốc và đang đe dọa sự phục hồi kinh tế Mỹ.

Trong khi đó, mạng "Stratfor" dự báo một diễn biến quan trọng trên chính trường thế giới năm 2010 là việc Nga tiếp tục xu thế trỗi dậy để trở thành cường quốc lớn. Trong năm tới, Nga sẽ tiến đến các khu vực rộng lớn mà phương Tây và Thổ Nhĩ Kỳ vẫn duy trì ảnh hưởng từ Ukraine, Kazakhstan, Belarus, Armenia đến Azerbaijan và sẽ tìm cách cấu trúc lại liên minh chính trị tại không gian Xô viết trước đây.

Nhưng câu hỏi đặt ra là ai sẽ là Chúa sơn lâm trong năm con hổ này? Theo Le Monde, vẫn chẳng có ai khác ngoài Mỹ. Mặc dù còn bấp bênh về mặt tài chính, Mỹ vẫn là nền kinh tế lớn nhất thế giới, đi đầu về đổi mới công nghệ và là siêu cường quốc về quân sự. Tuy nhiên xu hướng của năm nay cho thấy Trung Quốc cũng sẽ đóng một vai trò trung tâm trong các thể chế quốc tế.

An ninh vẫn bấp bênh

Theo GS. Joseph Nye, cha đẻ của học thuyết "sức mạnh mềm", những vấn đề an ninh phức tạp, như các cuộc chiến ở Afghanistan và Iraq, sự bế tắc trong vấn đề hạt nhân ở Iran và bán đảo Triều Tiên, cũng như tiến trình hoà bình Trung Đông, sẽ tiếp tục bỏ ngỏ trong năm tới, nhưng "việc Tổng thống Mỹ Barack Obama quyết định tăng thêm quân đến Afghanistan có thể sẽ đưa chiến trường này trở thành điểm nóng số 1".

Chính trường thế giới năm 2010 cũng sẽ bị chi phối mạnh bởi cuộc khủng hoảng ngày càng nghiêm trọng ở Trung Đông. Israel cho rằng chương trình phát triển vũ khí hạt nhân của Iran đủ lớn để trở thành mối đe dọa đối với sự sống còn của Nhà nước Do Thái. Các nỗ lực ngoại giao quốc tế kiềm chế chương trình vũ khí hạt nhân của Iran không chỉ nhằm xóa bỏ mối đe dọa hạt nhân trong tương lai của Iran, mà còn ngăn chặn một cuộc tấn công quân sự của Israel vào Iran. Tiến trình giải quyết bất đồng về chương trình hạt nhân của Iran lâm vào bế tắc, nhưng giới phân tích cho rằng, nguy cơ về một cuộc chiến mới ở Trung Đông sẽ không xảy ra.

Năm 2010, điểm nóng chiến sự không chỉ ở Afghanistan mà lan sang cả Pakistan. Tác động của cuộc chiến chống ma túy ở Mexico đang nhanh chóng lan rộng do các tập đoàn ma túy tập trung hoạt động ở khu vực Trung Mỹ và Mỹ. Với những nỗ lực tăng cường chống khủng bố của các quốc gia, Al-Qaeda suy yếu, nhưng chưa thể bị tiêu diệt trong năm 2010.

Năm then chốt chống vũ khí hạt nhân

Theo Reuters, năm 2010 sẽ là năm quan trọng của các nỗ lực cấm phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu và mọi con mắt sẽ đổ dồn vào Mỹ, Nga để xem liệu hai cường quốc hạt nhân hàng đầu này có thể đạt được thỏa thuận nhằm cắt giảm các kho vũ khí hạt nhân hay không.

Nhà phân tích Mark Fitzpatrick của Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế (IISS) có trụ sở tại London cho rằng: "Thỏa thuận tiếp theo hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược (START), dường như sắp được ký, sẽ không đột ngột cắt giảm các kho vũ khí của hai bên nhưng sẽ thể hiện một ý chí quan trọng tiến tới giải trừ vũ khí hạt nhân". Có thể thời hạn khả quan đạt được thỏa thuận mới là tháng 5/2010, khi hội nghị LHQ xem xét Hiệp ước cấm phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) diễn ra tại NewYork. Các nước lớn phương Tây muốn hội nghị LHQ xem xét NPT năm 2010 nhất trí một kế hoạch hành động nhằm thúc đẩy một hiệp ước ngăn cản các nước như Iran và CHDCND Triều Tiên sở hữu công nghệ hạt nhân và năng lực sản xuất các loại vũ khí hạt nhân. Nhưng các nước nghèo lại "tố" các nước lớn độc quyền công nghệ hạt nhân và muốn chấm dứt tình trạng đó. Các nước giàu lo sợ sự phục sinh năng lượng nguyên tử khắp thế giới sẽ làm tăng nguy cơ phổ biến hạt nhân. Nhiều nước ký NPT cũng mong muốn hội nghị LHQ xem xét buộc tất cả các nước tham gia NPT- nghĩa là thúc ép Israel, Pakistan và Ấn Độ ký NPT và từ bỏ các đầu đạn sẵn có.

Kinh tế thế giới hồi phục

Cuối cùng thì năm sóng gió nhất cho kinh tế toàn cầu kể từ sau Thế chiến II cũng đã qua đi. Chỉ có thể dùng từ “tai qua nạn khỏi” để nói về năm này. Sang năm 2010 tình hình chung có vẻ sáng sủa hơn, dù vẫn còn nhiều bất trắc.

Nhận định khả quan nhất về kinh tế thế giới 2010, thuộc về Báo cáo của Merrill Lynch (Bank of America) với khả năng phục hồi 4,4%. Trong khi đó, IMF đưa ra con số tăng trưởng 3,1%, cao hơn so với mức 1,1% của năm 2009, tuy vẫn thấp hơn nhiều so với các năm trước. Thận trọng hơn là dự báo của LHQ, theo đó nền kinh tế thế giới có thể đạt mức tăng trưởng 2,4%, tuy nhiên sự phục hồi này rất mong manh. Còn Viện Kinh tế và Chính trị thế giới (ở Washington) trong “Dự báo và phân tích tình hình thế giới năm 2010” đã đưa ra mức dự báo tăng trưởng chỉ 2% - 3%, nhưng có khả năng bị suy thoái lần thứ hai.

Nhìn chung, các dự báo đều cho thấy cuộc khủng hoảng tài chính thế giới đã được kiểm soát, kéo theo dấu hiệu hồi phục kinh tế. Các nền kinh tế lớn đang lấy lại đà tăng trưởng và tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực, mặc dù ít triển vọng có bước nhảy lớn. Bởi đà tăng trưởng này chưa được coi là bình thường vì còn cách quá xa so với tăng trưởng trung bình của 5 năm trước khi suy thoái.

Tuy nhiên, một cục diện mới của kinh tế thế giới đang hình thành. Các nền kinh tế công nghiệp hóa thì chỉ đạt được tốc độ 2% là mừng, trong khi tốc độ bình quân của các nền kinh tế đang phát triển có thể lên tới 6,5%. Việt Nam nằm trong nhóm đó, nhưng còn thua kém Trung Quốc hay Ấn Độ. Mặc dù còn nhiều nguy cơ ở phía trước, nhưng giới quan sát cho rằng hai nước đông dân nhất thế giới này dường như có khả năng “định nghĩa” những thập kỷ sắp tới, sau Thế kỷ Mỹ và Thế kỷ Anh trước đây. Mô hình phát triển riêng biệt dường như đã giúp các nước này vượt qua khủng hoảng một cách hiệu quả, biến khủng hoảng thành một cơ hội. Trung Quốc còn được cho là sẽ nhanh chóng tiếm ngôi vị của Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Nếu phân tích kỹ hơn, nhóm công nghiệp hoá sẽ có mức tăng trưởng thấp, thất nghiệp còn cao trong nhiều năm liền, riêng tại châu Âu cùng Nhật Bản nạn thất nghiệp sẽ còn tăng nữa. Trong nhóm đó cần chú ý đến ba đầu tàu Mỹ, Nhật Bản và châu Âu. Mỹ có hy vọng khả quan nhất, với đà tăng trưởng xấp xỉ 3%. Sự phục hồi, của nền kinh tế Mỹ đang được tiếp sức bởi một thị trường lao động dần ổn định và sự gia tăng đôi chút trong lĩnh vực sản xuất, mang lại hy vọng về một năm sẽ kết thúc tốt đẹp hơn dự đoán.

Đằng sau, châu Âu hay nói đúng hơn, khối Euro, còn chậm chạp và chỉ tăng trưởng bằng nửa số đó đã là thành công (1,2-1,4%). Các nước Đông Âu hay Trung Âu thì còn kém hơn. Chúng ta không quên rằng kinh tế châu Âu cũng có những nhược điểm nội tại, kể cả bong bóng nhà đất và tín dụng dưới chuẩn, chứ không chỉ bị hậu quả từ Mỹ. Trong khi ấy, Nhật thật ra chưa thoát khỏi suy thoái và nếu có đạt tốc độ tăng trưởng là 0,5% đã là lạc quan. Điều ấy có nghĩa là cầu về nhập khẩu của ba khối này còn hạn chế là tin không mấy tốt lành cho các nền kinh tế đang cần xuất khẩu.

Như vậy các nền kinh tế đang phát triển này có thể bị ảnh hưởng, nhưng không nhiều. Trước hết là nhờ mức tăng trưởng cao nên các nước sẽ có thị trường nội địa tương đối mạnh hơn trước. Tuy nhiên, vì tình hình xuất nhập khẩu của các nước công nghiệp chưa mấy khả quan, mâu thuẫn về mậu dịch rất dễ xảy ra trong năm tới. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng sản xuất khá cao của các nước đang phát triển, đặc biệt là châu Á sẽ sớm bị khựng trên đỉnh ấy nếu không quyết liệt cải cách cơ chế để nâng mức tiêu thụ nội địa. Về lâu dài, thị trường nội địa mới là động lực tăng trưởng bền vững và nơi nào càng ít bị ràng buộc vào xuất khẩu được đo lường qua tỷ trọng của xuất khẩu trong GDP càng có mức tăng trưởng ổn định hơn.

Không thể phủ nhận, sự phục hồi của kinh tế toàn cầu thời gian qua phần lớn nhờ vào chính sách kích thích kinh tế được các nước tung ra năm ngoái. Vì thế, bốn nguy cơ lớn là: Vỡ nợ, Lối thoát khỏi sự ảnh hưởng của các gói kích thích kinh tế, Tăng trưởng chậm và Quyết toán của hệ thống ngân hàng thời kỳ “hậu bơm tiền” rất có thể sẽ “ghé thăm” năm 2010, dẫn thế giới trở lại vòng luẩn quẩn của khủng hoảng. Tuy nhiên, so với nỗi sợ hãi của năm ngoái, năm nay tình hình đã lạc quan hơn nhiều và chẳng ai còn muốn nghĩ đến “khủng hoảng” nữa.

Viết Chung