Kể từ Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 14 (năm 2007) đến nay, với nỗ lực không ngừng của các “binh chủng” đối ngoại, trong đó có ngoại vụ địa phương, Ngoại giao Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Chúng ta tiếp tục giữ vững môi trường hòa bình; đưa quan hệ với các nước vào chiều sâu, ổn định, bền vững. Ngoại giao đa phương, ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa, công tác biên giới lãnh thổ, công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài... đều có những chuyển biến tích cực, một số mặt đạt kết quả nổi bật như: chúng ta đã hoàn thành phân giới cắm mốc trên đất liền với Trung Quốc; được bầu với số phiếu cao và đang đảm nhiệm tốt vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc nhiệm kỳ 2008-2009; tham gia chủ động, tích cực và trách nhiệm vào Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), tổ chức thành công Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao Á-Âu lần thứ 9 tại Hà Nội (tháng 5/2009)...

Trong nỗ lực và thành công chung đó, công tác ngoại vụ địa phương đã có nhiều chuyển biến đáng khích lệ, đáp ứng ngày càng tốt hơn các nhiệm vụ quan trọng đặt ra từ những chuyển biến nhanh chóng của tình hình quốc tế, từ yêu cầu phát triển của từng địa phương cũng như của cả nước. Nhiều địa phương đã có những đóng góp nổi bật trong các lĩnh vực ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa, công tác biên giới lãnh thổ, công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài... Hệ thống cơ quan ngoại vụ địa phương, với 31 Sở Ngoại vụ, 30 Phòng và 2 Bộ phận Ngoại vụ, về cơ bản đã thể hiện được vai trò “cánh tay nối dài” của Bộ Ngoại giao và các cơ quan đối ngoại ở Trung ương.

Nhận thức rõ vai trò quan trọng của ngoại vụ địa phương, Bộ Ngoại giao đã có nhiều cố gắng nhằm hỗ trợ, hướng dẫn các địa phương thực hiện tốt nhiệm vụ của mình thông qua nhiều biện pháp cụ thể.

Thứ nhất, việc xây dựng hành lang pháp lý cho công tác ngoại vụ địa phương có những bước tiến mới, trong đó đáng chú ý là việc ban hành Thông tư liên tịch số 02/2009/TTLT-BNG-BNV ngày 27/5/2009 của liên Bộ Ngoại giao - Nội vụ hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Sở Ngoại vụ thuộc UBND cấp tỉnh và Thông tư số 01/2009/TT-BNG ngày 22/5/2009 của Bộ Ngoại giao quy định về Tiêu chuẩn Giám đốc Sở Ngoại vụ. Đây là những cơ sở pháp lý quan trọng cho sự phát triển của các cơ quan ngoại vụ địa phương trong thời gian tới.

Thứ hai, sự phối hợp giữa Bộ Ngoại giao và các địa phương được tăng cường. Lãnh đạo Bộ Ngoại giao đã có nhiều hoạt động tìm hiểu thực tế tại địa phương. Các đơn vị của Bộ Ngoại giao đã tiến hành nhiều hoạt động hỗ trợ địa phương về nghiệp vụ ngoại giao kinh tế, báo chí, lễ tân, lãnh sự... Bộ Ngoại giao thường xuyên tổ chức cho các đồng chí Trưởng các Cơ quan Đại diện Việt Nam ở nước ngoài làm việc với các địa phương; thường xuyên cung cấp cho các địa phương các thông tin về tình hình thế giới và công tác đối ngoại; tích cực hỗ trợ các địa phương tổ chức các hoạt động xúc tiến kinh tế đối ngoại, quảng bá văn hóa; phối hợp chặt chẽ trong việc vận động cho các danh lam thắng cảnh, các di sản văn hóa...

Thứ ba, Bộ Ngoại giao cũng rất chú trọng phối hợp với địa phương trong công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ địa phương nói chung và cán bộ ngoại vụ địa phương nói riêng. Kể từ sau Hội nghị Ngoại vụ lần thứ 14, công tác đào tạo, bồi dưỡng có nhiều sự cải tiến cho phù hợp với yêu cầu của các địa phương, chú trọng các nội dung địa phương đang rất cần như biên phiên dịch, kỹ năng lễ tân, nghiệp vụ lãnh sự... Đặc biệt, hình thức đào tạo qua việc bố trí cho cán bộ ngoại vụ địa phương trực tiếp tham gia phục vụ một số hoạt động đối ngoại cấp cao bước đầu mang lại hiệu quả tích cực, được các địa phương đánh giá cao.

Tuy đạt được những kết quả đáng khích lệ nêu trên, song công tác ngoại vụ địa phương vẫn còn những tồn tại như: một số nơi chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của ngoại vụ địa phương; sự phối hợp chưa thực sự chặt chẽ trong trao đổi thông tin, trong quản lý đoàn ra - đoàn vào, trong theo dõi và xử lý một số tình huống đối ngoại cụ thể... Tổ chức bộ máy làm công tác ngoại vụ ở Bộ Ngoại giao cũng như ở nhiều địa phương chưa đáp ứng được đòi hỏi của tình hình mới. Trong công tác đào tạo - bồi dưỡng, vẫn chưa giải quyết thỏa đáng câu hỏi về tổ chức và phân bổ nguồn lực sao cho có hiệu quả cao nhất.

Trong thời gian tới, nhiệm vụ bao trùm đặt ra cho công tác đối ngoại là tiếp tục giữ vững môi trường hòa bình, tạo điều kiện quốc tế thuận lợi cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đóng góp vào việc thực hiện thành công Nghị quyết của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa IX về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Để thực hiện tốt những nhiệm vụ này, Hội nghị Ngoại giao lần thứ 26 (tháng 12/2008) đã thống nhất cần triển khai đồng bộ các hoạt động ngoại giao toàn diện trong tình hình mới với 3 trụ cột là Ngoại giao Đảng, Ngoại giao Nhà nước và Ngoại giao Nhân dân và kết hợp chặt chẽ các trọng tâm ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa, công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài và bảo hộ công dân. Trong triển khai ngoại giao toàn diện, các địa phương có vai trò quan trọng và trách nhiệm lớn.

Quán triệt tinh thần đó, Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 15 được tổ chức ngày 15/6/2009 tại Quảng Nam đã lấy chủ đề là Tăng cường công tác ngoại vụ địa phương phục vụ hiệu quả nền ngoại giao toàn diện. Trên cơ sở đánh giá toàn diện công tác ngoại vụ thời gian qua, Hội nghị đã bàn sâu các giải pháp nhằm xây dựng hệ thống ngoại vụ địa phương vững mạnh và phát huy tốt hơn nữa vai trò “cánh tay nối dài” của các cơ quan đối ngoại ở Trung ương trong triển khai ngoại giao toàn diện. Theo đó, để thực hiện tốt các nhiệm vụ đề ra cho thời gian tới, hệ thống ngoại vụ địa phương cần thực hiện được “3 tốt”, đó là: Kế hoạch tốt, Mạng lưới tốt và Cán bộ tốt.

Kế hoạch tốt phải được xây dựng trên cơ sở đánh giá đúng môi trường bên trong và bên ngoài, xác định cụ thể điểm mạnh, điểm yếu, những cơ hội, thách thức đối với địa phương; làm rõ những gì địa phương có thể tự làm, việc gì cần hỗ trợ, hướng dẫn từ Bộ Ngoại giao và các cơ quan Trung ương. Kế hoạch tốt phải đi kèm lộ trình thực hiện rõ ràng. Cần hết sức tránh những kế hoạch hợp tác, phối hợp chung chung, dàn trải, hình thức.

Xây dựng Mạng lưới tốt chính là xây dựng hệ thống “đầu mối”, “cánh tay nối dài” tốt. Có mạng lưới tốt mới tăng cường được hiệu quả phối hợp, thông tin nhiều chiều, từ đó mới có khả năng triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, xử lý kịp thời và toàn diện vấn đề nảy sinh. Thời gian tới, Bộ Ngoại giao sẽ phối hợp chặt chẽ cùng Ban Đối ngoại Trung ương, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, Liên hiệp các Tổ chức hữu nghị... để cùng các địa phương xây dựng cho được một mạng lưới cơ quan ngoại vụ mạnh, hỗ trợ tốt cho nhau.

Ngoại giao toàn diện đòi hỏi cán bộ đối ngoại có kỹ năng toàn diện, do đó cần có Cán bộ tốt. Là bộ phận cấu thành quan trọng của ngoại giao toàn diện, các địa phương cần có quy hoạch cụ thể về tăng cường đội ngũ cán bộ đối ngoại, kiện toàn cơ cấu tổ chức cơ quan ngoại vụ, chủ động đề xuất nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng. Bộ Ngoại giao sẽ cùng địa phương lên kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng sao cho có hiệu quả cao; cố gắng đa dạng hóa hình thức đào tạo như đưa cán bộ ngoại vụ địa phương thực tập, học việc tại Bộ; sẵn sàng bố trí cán bộ ngoại vụ địa phương đi công tác nhiệm kỳ ở nước ngoài nếu đáp ứng đủ tiêu chuẩn.

Nhìn lại công tác ngoại vụ địa phương thời gian qua, chúng ta có thể tự hào về những kết quả đã đạt được, song cũng ý thức sâu sắc về những yêu cầu và trách nhiệm ngày càng cao thời gian tới. Chúng ta tin tưởng rằng, những nhiệm vụ, biện pháp đề ra tại Hội nghị Ngoại vụ toàn quốc lần thứ 15 sẽ được triển khai một cách tích cực, đồng bộ và hiệu quả nhằm đưa công tác ngoại vụ địa phương lên một bước phát triển cao hơn, đáp ứng tốt những đòi hỏi của ngoại giao toàn diện Việt Nam trong tình hình mới.

Phạm Gia Khiêm

Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Ngoại giao