Tại Xuân Lộc, với binh lực mạnh nhất, chính quyền Sài Gòn tuyên bố “tử thủ” để kéo dài sự tồn tại và cho rằng nhanh nhất cũng phải 2 tháng nữa “Việt cộng” mới tới được Sài Gòn. Song đó là sự tính toán sai lầm. Trên thực tế các cánh quân của Quân giải phóng với khí thế thần tốc, tiến công như vũ bão đã áp sát gần Sài Gòn từ các hướng. Thực hiện Mệnh lệnh ngày 7/4/1975 của Đại tướng Võ Nguyên Giáp: “Thần tốc, thần tốc hơn nữa. Táo bạo, táo bạo hơn nữa. Tranh thủ từng giờ, từng phút, xốc tới mặt trận, giải phóng miền Nam. Quyết chiến và quyết thắng”; tất cả các đơn vị vừa đi, vừa đánh địch, vừa bắc cầu mở đường, được quần chúng nhân dân hết lòng giúp đỡ, vượt qua mọi trở ngại, đến địa bàn tập kết đúng thời gian quy định.

Từ ngày 7/4/1975, Quân giải phóng đã bắt đầu tiến đến Cam Ranh, uy hiếp phòng tuyến Phan Rang. Tiếp đó tiến đánh tại địa điểm cây số 12 Đông Bắc tỉnh lỵ Bình Thuận; đồng thời tiến quân đến sát Xuân Lộc bằng những loạt pháo kích vào chi khu Long Thành (Biên Hòa). Cùng với việc uy hiếp phòng tuyến Phan Rang, sáng ngày 9/4, Quân đoàn 4 phối hợp với lực lượng vũ trang địa phương tỉnh Long Khánh tiến công Xuân Lộc “cánh cửa thép” trên tuyến phòng ngự Sài Gòn và vùng 3 chiến thuật.

Trong khi đó địch tiếp tục bổ sung quân tăng viện cho lực lượng phòng thủ thị xã Xuân Lộc - Long Khánh. Nếu tính cả lực lượng đã bố trí từ trước, địch đã tập trung ở Xuân Lộc một nửa lực lượng bộ binh, 60% pháo binh; lực lượng dự bị chiến lược (dù, thủy quân lục chiến, tương đương một sư đoàn). Không quân từ các sân bay Biên Hòa, Tân Sơn Nhất chi viện từ 80 đến 125 lần/chiếc một ngày.

Trước tình hình chiến sự diễn biến kéo dài, không dứt điểm, Quân ủy và Bộ Tư lệnh Miền chỉ đạo Quân đoàn 4 rút kinh nghiệm về chọn hướng tiến công và lập thế trận mới, thay đổi cách đánh.

Trong khi tại Xuân Lộc chiến sự vẫn giằng co, ngày 14/4/1975, Sư đoàn 3 của Quân khu 5, Trung đoàn 25 của Tây Nguyên nổ súng đột phá tuyến phòng thủ Du Long mở màn tiến công tuyến phòng thủ Phan Rang. Ngày 16, Quân đoàn 2 cho Trung đoàn 101 của Sư đoàn 325 có Lữ đoàn pháo binh 164 chi viện phía sau phối hợp chiến đấu tiến công thẳng vào thị xã.

Đòn tấn công bất ngờ của ta đã làm cho quân địch rối loạn và không còn sức chiến đấu. Đến 9 giờ 30 phút sáng 16/4, Quân giải phóng chiếm Dinh tỉnh trưởng... Đến đây, “lá chắn Phan Rang” đã chính thức bị đập tan, mọi hy vọng của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã tan thành mây khói.

Tiếp tục tiến công trong hành tiến, trong các ngày từ 17 đến 18/4, Quân đoàn 2 đã phối hợp với lực lượng tại chỗ giải phóng các quận lỵ Phan Rí, Tuy Phong, Sông Mao, Hòa Đa. Từ chiều ngày 18 đến 21 giờ ngày 19/4, Quân đoàn 2 cho Trung đoàn 18 bộ binh và lực lượng xe tăng, thiết giáp, pháo binh phối hợp cùng lực lượng vũ trang địa phương Khu 6 tiến công tiêu diệt và đánh tan rã toàn bộ lực lượng địch, giải phóng thị xã Phan Thiết, rồi tiếp tục tiến đến Rừng Lá… Cuộc hành quân thần tốc của cánh quân ta ở phía Đông với hơn 32.000 quân và 2.276 xe, pháo, tăng, thiết giáp…, lại được nhân dân địa phương hết lòng hết sức ủng hộ đã vượt qua một chặng đường dài gần 1.000 km, đến được chiến trường trọng điểm đúng thời gian chuẩn bị nổ súng tiến công giải phóng Sài Gòn. Đó thật sự là một kỳ tích vĩ đại, có một không hai trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá: “… đánh địch trong hành tiến là một đòn chiến lược sáng tạo, kịp thời, tạo bất ngờ lớn cho quân địch, đập tan ý định co cụm lớn của chúng trên dọc miền duyên hải, đánh thông tuyến đường số 1 từ miền Bắc vào tận cửa ngõ phía Đông và Đông Bắc Sài Gòn, mở thêm một đường tiếp tế hậu cần chiến lược, góp phần làm thay đổi so sánh lực lượng trên chiến trường, tạo điều kiện hết sức quan trọng và một thế chiến lược rất thuận lợi cho cuộc tiến công giải phóng Sài Gòn - Gia Định”.

Trên đường tiến quân vào nội đô Sài Gòn, quân địch ở Xuân Lộc vẫn ngoan cố chống cự. Để giải quyết dứt điểm Xuân Lộc, quân ta đã thay đổi cách đánh, từ chỗ đánh thẳng vào thị xã chuyển sang đánh các lực lượng tiếp viện, thực hành chia cắt Xuân Lộc với Biên Hòa, cắt đường số 2 từ Xuân Lộc đi Bà Rịa, chặn quân địch từ Biên Hòa, Trảng Bom lên phản kích…

Trước sức ép ngày càng mạnh của Quân đoàn 4 tại Xuân Lộc và bộ phận đi đầu của Quân đoàn 2 cùng Sư đoàn 325 của Quân đoàn 2 đã đến Rừng Lá, ấp Phú Minh gần Xuân Lộc, quân đội Sài Gòn ở Xuân Lộc đã buộc phải tháo chạy vào đêm 20/4 theo đường số 2 về Bà Rịa. Sáng ngày 21/4/1975, tuyến phòng thủ cuối cùng ở Xuân Lộc đã bị sụp đổ, Tướng Lê Minh Đảo - Tư lệnh Sư đoàn 18 cùng 4 tiểu đoàn quân đội Sài Gòn còn lại hốt hoảng bỏ chạy khỏi Xuân Lộc. Thị xã Xuân Lộc và toàn tỉnh Long Khánh được giải phóng. “Cánh cửa thép” Xuân Lộc đã sụp đổ.

Ngày 21/4/1975, Nguyễn Văn Thiệu buộc phải từ chức, song điều đó đã là quá muộn. Mỹ hy vọng thay đổi người cầm đầu ở miền Nam để tìm kiếm giải pháp thương lượng với ta, nhưng không đạt được mục đích. Ngày 23/4, trong bài diễn văn đọc tại Trường Đại học New Orleans, Tổng thống Mỹ G.Ford đã tuyên bố: “Chiến tranh Việt Nam đã kết thúc đối với người Mỹ…”.

Chiều tối ngày 26/4/1975, cuộc Tổng công kích tiến công giải phóng Sài Gòn bắt đầu đồng thời trên các hướng: hướng Bắc, hướng Tây Bắc, hướng Tây Nam, hướng Đông. Phối hợp với các hướng tiến công trên bộ vào Sài Gòn, ngày 28/4, quân ta sử dụng 5 máy bay A37 (thu được của địch) ném bom xuống sân bay Tân Sơn Nhất đã chặn hết đường tháo chạy của địch. Từ nước Mỹ, tướng Wayend phải thốt lên: “Thế là hết. Tình hình quân sự đã trở nên tuyệt vọng”…

Các hướng tiến công của Quân giải phóng diễn ra nhanh chóng và khá thuận lợi, nhưng cũng có một số trận đánh ác liệt ở Nước Trong, Đồng Dù, Trảng Bom, Hố Nai, Biên Hòa… Đến 5 giờ sáng 30/4, tất cả các cánh quân của Quân giải phóng đồng loạt đánh chiếm các mục tiêu trong thành phố. Đúng 11 giờ 30 phút ngày 30 /4/1975, xe tăng Lữ đoàn 203 Quân đoàn 2 húc đổ cổng sắt Dinh Độc lập.

Như vậy, chỉ sau 2 tháng chiến công thần tốc, vừa đánh địch vừa hành tiến, Quân giải phóng đã giành thắng lợi trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975. Có thể nói, thắng lợi của chiến dịch Xuân Lộc không những khẳng định đường lối đúng đắn, sáng tạo của Đảng trong lãnh đạo, chỉ đạo chiến tranh cách mạng, mà còn củng cố, phát huy nhân tố chính trị-tinh thần của toàn quân, toàn dân ta tạo nên sức mạnh tổng hợp để đi đến thắng lợi cuối cùng - Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Trần Luân (Theo tài liệu của Viện Lịch sử Quân sự) Việt Nam)