Không chỉ là những con số dẫn chứng khô cứng, những lời lẽ mang dáng dấp văn kiện ngoại giao, Fareed Zakaria luôn “mềm hóa” các vấn đề quan hệ quốc tế và toàn cầu hóa, thậm chí cả những vấn đề mang tính hàn lâm.

Sự trỗi dậy của phần còn lại

Như để định hướng người đọc, ngay từ Chương 1, Fareed Zakaria khẳng định: “Đây không phải là một cuốn sách nói về sự lụi tàn của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, nó thiên về thảo luận sự trỗi dậy của những quốc gia khác. Cuốn sách nói về sự chuyển đổi lớn lao diễn ra khắp nơi trên thế giới, một sự chuyển đổi vẫn được người ta nói đến thường xuyên, nhưng dường như vẫn còn thiếu những hiểu biết sâu sắc”.

Zakaria cho rằng hiện giờ chúng ta đang ở giữa cuộc chuyển giao quyền lực thứ ba trong vòng 500 năm trở lại đây. Lần đầu là sự trỗi dậy của phương Tây với cuộc cách mạng khoa học công nghệ. Lần thứ hai là sự trỗi dậy của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ vào thế kỷ XX. Còn cuộc chuyển giao thứ 3? Đó là sự trỗi dậy của phần thế giới còn lại và được gọi là Thời kỳ hậu Mỹ.

Zakaria biện luận đó là “sự trỗi dậy của phần còn lại” chứ không hẳn là “sự trỗi dậy của Châu Á”. Sự tăng trưởng này có thể quan sát rõ rệt nhất ở châu Á nhưng không còn bị bó hẹp ở đây nữa: “Lần đầu tiên trong lịch sử, chúng ta được chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ khắp toàn cầu. Điều này đang tạo ra một hệ thống quốc tế, trong đó tất cả các quốc gia không còn chống đối hay đứng ngoài quan sát nữa, ai cũng dự phần với những quyền năng của riêng mình. Đây chính là sự ra đời của một hệ thống toàn cầu thực sự”.

Vị trí độc tôn của Mỹ bị lung lay

Năm 2003, ngay trước khi cuộc chiến Iraq diễn ra, trong một bài báo trên tờ Newsweek, Fareed Zakaria đã viết: “Rõ ràng là kỷ nguyên hiện tại chỉ có thể được gọi bằng một cái tên duy nhất – thế giới đơn cực – một thời đại với một thế lực toàn cầu duy nhất. Vị thế của Mỹ ngày nay là vô tiền khoáng hậu, không chỉ đơn thuần ở lĩnh vực quân sự. “Và điều khiến các quốc gia trên toàn thế giới lo lắng hơn tất thảy, đó là họ đang sống trong một thế giới được định hình và thống trị bởi chỉ một quốc gia duy nhất – Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”.

Nhưng chỉ 5 năm sau đó, tính từ thời điểm The Post - American World được xuất bản ở Mỹ vào năm 2008, phạm vi siêu quyền lực của Mỹ đã bị thu hẹp: “Ở cấp độ chính trị - quân sự, nước Mỹ duy trì được một thế giới siêu quyền lực duy nhất. Nhưng trong các chiều kích khác – công nghiệp, tài chính, giáo dục, xã hội, văn hóa – sự phân bố quyền lực đang chuyển dịch, vị trí độc tôn của Mỹ đang bị lung lay. Chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên được nhiều nơi, nhiều con người xác lập và định hướng”.

Trọng tâm đã chuyển dịch

Fareed Zakaria đã nhắc lại nhiều lần rằng trong một Thế giới hậu Mỹ, các quốc gia có thể lựa chọn cách bỏ qua hoàn toàn “cái rốn” phương Tây và gắn mình vào những điểm khác. Năm 1991, Ngoại trưởng Mỹ James Baker đưa ra nhận định thế giới đang hướng đến hệ thống trục và nan hoa (hub-and-spoke) với việc tất cả các quốc gia khác đi qua Mỹ để đến điểm đích của mình. Trong thế kỷ 21, Fareed Zakaria cho rằng thế giới có lẽ nên được miêu tả như những tuyến đường thẳng nối từ điểm này tới điểm kia (point-to-point).

Minh chứng cho “cán cân quyền lực đã chuyển dịch” Fareed Zakaria lý giải, dựa theo mô hình giải quyết sự vụ truyền thống, Mỹ cùng một vài đồng minh phương Tây sẽ chỉ đạo cuộc biểu diễn trong khi các nước thuộc thế giới thứ ba hoặc phải nương theo, hoặc đứng ngoài cuộc và kết quả tất yếu là bị cô lập. Bây giờ, hãy nhìn vào những thứ kiểu như đàm phán thương mại, và bạn sẽ thấy các nước đang triển khai hành động với nguồn lực ngày càng lớn hơn. Khi đã có sự cam kết của Phương Tây hay bỏ qua cả quy trình, các nước như Brazil hay Ấn Độ sẽ bày trò cứng đầu cứng cổ cho đến khi đạt được thỏa thuận ưng ý”.

Nhưng Fareed Zakaria cũng khẳng định chắc nịch rằng sự chuyển giao đang diễn ra trên thế giới không liên quan nhiều đến văn hóa mà đa phần liên quan đến quyền lực.

Điều trớ trêu trong “sự trỗi dậy của phần còn lại” là kết quả của những ý tưởng và hành động của chính người Mỹ. Trong 60 năm, các chính trị gia và các nhà ngoại giao người Mỹ đã đi khắp thế giới, thúc đẩy các quốc gia mở cửa nền kinh tế, tự do hóa chính trị, nắm chắc thương mại và công nghệ. “Chúng ta (người Mỹ) khuyên bảo họ không nên sợ hãi sự cách tân và học hỏi những bí quyết thành công của nước Mỹ”.

Sau nhiều thế hệ nữa, khi các sử gia viết về thời kỳ này, họ sẽ ghi chú rằng trong những thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XXI, “Mỹ đã thực hiện thành công sứ mệnh lịch sử vĩ đại của mình – giúp toàn cầu hóa thế giới. Và họ cũng sẽ viết thêm rằng: nhưng trong quá trình thực hiện sứ mệnh này, Mỹ đã quên việc toàn cầu hóa chính mình”.

Mai Thảo (gt)

Kỳ cuối: Liệu Mỹ có thích nghi?

Fareed Zakaria là cây bút nổi tiếng của tờ Newsweek International  - tạp chí có lượng độc giả lên tới 24 triệu người từ năm 2000. Ông cũng là chủ bút của tờ Ngoại giao, tờ báo phân tích sâu  tình hình chính trị và kinh tế quốc tế. Fareed Zakaria được đánh giá là một trong những chuyên gia phân tích ngoại giao xuất sắc nhất của thời đại chúng ta. Ông là tác giả của một vài cuốn sách trong đó The Future of Freedom, cuốn sách bán chạy của Thời báo New York và đã được dịch sang hơn 20 thứ tiếng . Năm 1999 ông được bình chọn là "một trong 21 người quan trọng nhất thế kỷ 21" theo bình chọn của tạp chí Esquire. Năm 2007, ông được chọn là một trong 100 nhà tri thức hàng đầu thế giới theo tạp chí  Foreign Policy và Prospect.