Trừ tịch do hai chữ Hán "trừ" và "tịch" ghép lại (trừ: đã qua; tịch: đêm). Đêm trừ tịch được hiểu là đêm giao thừa và theo Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh nghĩa là: cũ giao lại, mới tiếp lấy. Phong tục Việt Nam tin rằng, mỗi năm có một ông hành khiển coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cần phải có lễ trừ tịch để cúng tế tiễn ông cũ và đón ông mới.

Lễ trừ tịch được cử hành vào giờ Tý (23h giờ đến 1h), khoảnh khắc bao hàm trong nó một giờ của năm cũ và một giờ của năm mới. Việc cúng tế này cốt ở tâm thành và đượm vẻ trang nghiêm tại các đình miếu cũng như tại các tư gia. Bàn thờ cúng trừ tịch được thiết lập ở giữa trời với một chiếc hương án được kê ra và trên hương án có đỉnh trầm hương hay bình hương. Hai bên đỉnh trầm hương có hai ngọn đèn dầu hoặc hai ngọn nến. Lễ vật gồm chiếc thủ lợn hoặc con gà, bánh chưng, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu nước và được bày trên hương án trước giờ trừ tịch. Người xưa cũng cho rằng, năm nào quan toàn quyền giỏi giang anh minh, liêm khiết thì hạ giới được nhờ như: được mùa, ít thiên tai, không có chiến tranh, bệnh tật. Trái lại, nếu gặp phải ông lười biếng, kém cỏi, tham lam thì hạ giới sẽ chịu mọi thứ khổ.

Khác với Việt Nam, lễ trừ tịch của người Trung Quốc còn là lễ khu trừ ma quỷ. Vào ngày trừ tịch, họ dùng 120 trẻ con trạc 9, 10 tuổi mặc áo thâm, đội mũ đỏ, cầm trống vừa đi đường đánh để khu trừ ma quỷ. Tại Mexico, đêm trừ tịch được coi là thời điểm tốt nhất để giao tiếp với những hồn ma nhằm chuyển tải một thông điệp hoặc xin chỉ dẫn. Việc này không diễn ra tại nhà cá nhân nào mà nó được tiến hành một cách hợp pháp. Người Chile cũng tin rằng những người thân yêu qua đời của họ đang chờ đón họ ở nghĩa địa và tất cả sẽ cùng nhau đón năm mới. Vì vậy, người ta đã biến nghĩa địa trở thành một địa điểm lễ hội với nhạc cổ điển nhẹ nhàng và ánh đèn lung linh. Tập tục này khởi đầu vào năm 1995 khi một gia đình ở địa phương nhảy qua hàng rào nghĩa trang để đón năm mới gần mộ cha. Hiện rất nhiều người chấp nhận tập tục này với hy vọng bỏ đi hết những điều xấu dở của năm cũ để đón những cái mới mẻ tốt đẹp của năm mới sắp tới.

Những người phụ nữ độc thân ở Ireland thì lại luôn chờ đợi cái đêm trừ tịch vì nó được coi là sẽ mang tới tình yêu cho cuộc đời của họ. Họ có niềm tin đặt lá tầm gửi dưới gối sẽ tìm được chồng như ý trong năm mới. Trong văn hóa Ireland, điều này còn giúp người ta tránh được vận đen trong năm. Còn ở Ecuador có một phong tục vô cùng độc đáo, đó là làm và đốt bù nhìn vào đêm giao thừa. Người dân sẽ mặc quần áo cho bù nhìn, bên trong nhét đầy giấy báo và các mẩu gỗ. Chờ lúc sắp đêm giao thừa, mọi người sẽ tụ tập bên ngoài và đốt bù nhìn. Tập tục truyền thống này được tin là giúp cuốn trôi tất cả những vận đen, không may mắn trong năm cũ để đón chào một năm mới đầy may mắn và hạnh phúc.

NHƯ THẢO